Mở đầu
Acetic acid và methyl acetate đều có hai nguyên tử oxygen, nhưng thuộc hai loại hợp chất khác nhau. Ta cần nhìn cách các nguyên tử nối với nhau, chứ chưa thể nhận diện chỉ bằng công thức phân tử.
Cấu tạo ester
Khi thay nhóm –OH của nhóm carboxyl –COOH bằng nhóm –OR′ thì được ester. Ester đơn chức có công thức chung $\mathrm{RCOOR'}$, trong đó:
- RCOO– là phần xuất phát từ carboxylic acid;
- R′ là nhóm hydrocarbon xuất phát từ alcohol;
- R có thể là H trong ester của formic acid; R′ không thể là H.
CH₃COOCH₂CH₃ là ester. CH₃CH₂COOH là acid; dù cũng có hai O nhưng có nhóm –COOH, không phải –COO– nối hai phần carbon.
Kiểm tra nhanh
Chất nào là ester?
Đây là carboxylic acid.
Phân tử có nhóm CH₃–COO–CH₃.
Đây là alcohol.
Đây là aldehyde.
Lời giải
**Cách làm**
CH₃COOCH₃ có nhóm –COO– nằm giữa hai phần carbon nên là ester.
Tên ester: alkyl alkanoate
Gọi tên nhóm R′ trước, rồi gọi anion carboxylate RCOO–:
- HCOOCH₃: methyl methanoate;
- CH₃COOCH₃: methyl ethanoate;
- CH₃COOCH₂CH₃: ethyl ethanoate;
- CH₃CH₂COOCH₃: methyl propanoate.
Muốn viết công thức từ tên, dựng phần alkanoate chứa carbonyl trước, sau đó nối O với nhóm alkyl.
Công thức phân tử và đồng phân
Ester no, đơn chức, mạch hở có công thức chung $\mathrm{C}_{n}\mathrm{H}_{2n}\mathrm{O}_{2}$ với n ≥ 2. Carboxylic acid no, đơn chức, mạch hở cũng có công thức này, nên công thức phân tử không đủ phân biệt hai loại.
Khi liệt kê đồng phân ester, chia tổng số carbon cho phần acid và phần alkyl, rồi xét các khung carbon khác nhau; tránh viết lặp do đổi cách trình bày.
Ví dụ mẫu
Gọi tên $\mathrm{C_2H_5COOCH_3}$.
Ta tìm nhóm –COO– trước. Phía O liên kết đơn là $\mathrm{CH_3}$, nên phần đầu của tên là methyl. Phần $\mathrm{C_2H_5COO}$ có ba C, kể cả C trong –COO–, nên là propanoate. Tên đầy đủ là **methyl propanoate**.
> **Dễ nhầm:** Ngược lại, ethyl methanoate ghép phần $\mathrm{HCOO-}$ với $\mathrm{-C_2H_5}$, cho $\mathrm{HCOOC_2H_5}$. Hai chất vừa xét không có cùng số C.
Luyện tập
Tên của HCOOCH₂CH₃ là gì?
Nhóm alkyl là ethyl, không phải methyl.
HCOO– là methanoate và –CH₂CH₃ là ethyl.
Ester không gọi bằng đuôi acid.
Nhóm alkyl chỉ có hai carbon.
Lời giải
**Cách làm**
Phần gắn với O là ethyl; phần acid HCOO– là methanoate, nên tên là ethyl methanoate.
Ghi nhớ
- Ester carboxylic có R–COO–R′.
- Tên gồm nhóm alkyl R′ rồi tên carboxylate; công thức CₙH₂ₙO₂ chỉ đúng cho ester no, đơn chức, mạch hở và không phân biệt được với acid đồng phân.
Đang học