Mở đầu
Sắt tinh khiết và thép đều chứa Fe nhưng không có cùng độ cứng, độ bền. Thành phần thêm vào và cấu trúc sau chế tạo làm thay đổi tính chất của vật liệu.
Vì sao hợp kim thường cứng hơn
Các nguyên tử khác kích thước làm mạng tinh thể bị biến dạng và cản các lớp nguyên tử trượt lên nhau. Vì vậy hợp kim thường cứng, bền hơn nhưng có thể kém dẻo hoặc dẫn điện kém hơn kim loại tinh khiết.
Đây là xu hướng, không phải mọi hợp kim đều cứng hơn theo mọi tiêu chí. Xử lí nhiệt và tốc độ nguội cũng thay đổi vi cấu trúc.
Kiểm tra nhanh
Nguyên nhân vi mô thường làm hợp kim cứng hơn kim loại tinh khiết là gì?
Sự méo mạng và cản lệch mạng tăng độ bền.
Hợp kim kim loại vẫn có electron dẫn.
Phần lớn hợp kim sử dụng là rắn.
Nguyên tố không tự biến đổi.
Lời giải
**Cách làm**
Các nguyên tử khác kích thước làm mạng tinh thể khó trượt hơn, nên độ cứng và độ bền thường tăng.
Gang và thép
Gang là hợp kim Fe–C có hàm lượng carbon khoảng 2–5% cùng một số nguyên tố khác; dễ đúc nhưng thường giòn. Thép có hàm lượng carbon thấp hơn khoảng 2% và có thể thêm Cr, Ni, Mn… để điều chỉnh tính chất.
Thép không gỉ cần thành phần, xử lí phù hợp để hình thành màng bảo vệ giàu chromium; “không gỉ” không có nghĩa không thể ăn mòn trong mọi môi trường.
Duralumin
Duralumin chứa trên 90% aluminium, khoảng 4% copper và một lượng nhỏ manganese, magnesium, silicon. Hợp kim này nhẹ, cứng và bền hơn aluminium tinh khiết nên được dùng trong công nghiệp chế tạo máy bay.
Tính chất của một hợp kim phụ thuộc thành phần và cách xử lí; không suy mọi hợp kim nền aluminium đều có cùng độ bền.
Ví dụ mẫu
Mẫu hợp kim nền Al khối lượng 500 g chứa 4,0% Cu và 1,5% Mg, phần còn lại giả sử chỉ là Al. Khối lượng Cu = 20,0 g, Mg = 7,5 g, Al = 472,5 g.
> **Dễ nhầm:** Từ thành phần này chưa thể suy chính xác độ bền kéo nếu không có dữ liệu hoặc thông tin xử lí vật liệu. Bài thành phần và bài tính chất cần đúng loại dữ kiện.
Luyện tập
So với gang, thép thông thường có đặc điểm thành phần nào?
Ranh giới thông dụng khoảng 2% C.
Fe là kim loại nền của thép.
Hàm lượng này không phải thép thông thường.
Thép là hợp kim nền Fe.
Lời giải
**Cách làm**
Thép là hợp kim Fe–C với hàm lượng C thường thấp hơn khoảng 2%, thấp hơn gang.
Ghi nhớ
- Hợp kim có tính chất do thành phần và vi cấu trúc.
- Gang chứa C cao hơn thép; hợp kim Al thêm nguyên tố để tăng bền nhưng tính năng cụ thể phụ thuộc mác và xử lí.
Đang học