Mở đầu
Bốn phối tử quanh trung tâm có thể nằm trong một mặt phẳng hoặc phân bố trong không gian. Vì vậy biết số phối tử chưa luôn đủ để biết dạng hình học.
Ba dạng hình học cần nhớ
- Tứ diện: 4 phối tử ở bốn đỉnh của tứ diện.
- Vuông phẳng: 4 phối tử ở bốn đỉnh hình vuông, trung tâm nằm tại tâm hình vuông.
- Bát diện: 6 phối tử ở sáu đỉnh của bát diện.
Tứ diện và vuông phẳng đều có 4 phối tử, vì vậy chỉ biết số phối tử chưa đủ để phân biệt hai dạng này.
Kiểm tra nhanh
Phức có sáu phối tử đơn giản quanh trung tâm thường có dạng nào trong bài học?
Tứ diện có bốn phối tử.
Vuông phẳng có bốn phối tử.
Bát diện có sáu phối tử.
Không phải dạng được nêu cho sáu phối tử.
Lời giải
**Cách làm**
Sáu phối tử nằm ở sáu đỉnh của hình bát diện.
Đọc dạng hình học từ dữ kiện
Một số ví dụ:
- $[\mathrm{Zn(OH)_4}]^{2-}$: tứ diện;
- $[\mathrm{PtCl_4}]^{2-}$: vuông phẳng;
- $[\mathrm{Cu(H_2O)_6}]^{2+}$: bát diện.
Phức aqua của nhiều ion kim loại chuyển tiếp thường có dạng bát diện, với sáu phân tử nước quanh trung tâm.
Ví dụ cisplatin
Quan sát vị trí của hai phối tử Cl trong mô hình cisplatin.
Cisplatin có công thức $[\mathrm{PtCl_2(NH_3)_2}]$ và dạng vuông phẳng:
- Pt²⁺ là nguyên tử trung tâm;
- có hai phối tử Cl⁻ và hai phối tử NH₃;
- hai phối tử Cl⁻ nằm cạnh nhau.
Đây là một phức chất được dùng trong điều trị một số bệnh ung thư theo chỉ định chuyên môn.
Ví dụ mẫu
Một mô hình có bốn L ở bốn đỉnh hình vuông và M tại tâm: vuông phẳng, số phối trí 4 nếu mỗi L liên kết qua một nguyên tử.
> **Dễ nhầm:** Một mô hình có bốn L không đồng phẳng ở đỉnh tứ diện vẫn có số phối trí 4 nhưng dạng hình học khác.
Luyện tập
Phát biểu nào đúng về phức chất có bốn phối tử?
Một số phức có dạng vuông phẳng.
Một số phức có dạng tứ diện.
Cần thêm dữ kiện để phân biệt.
Bát diện thường có sáu phối tử.
Lời giải
**Cách làm**
Bốn phối tử có thể tạo dạng tứ diện hoặc vuông phẳng.
Ghi nhớ
- Ba dạng hình học phổ biến là tứ diện, vuông phẳng và bát diện.
- Tứ diện và vuông phẳng có bốn phối tử; bát diện có sáu phối tử.
Đang học