Phi địa đới: địa ô và đai cao

Phi địa đới là sự phân hóa thành phần và cảnh quan không do riêng quy luật phân bố bức xạ theo vĩ độ. Sự phân chia lục địa – đại dương và độ cao địa hình làm nhiệt, ẩm khác nhau, từ đó các thành phần tự nhiên tiếp tục thay đổi. Hai biểu hiện nổi bật là địa ô và đai cao. “Phi địa đới” không có nghĩa ánh sáng hoặc nhiệt hoàn toàn không còn tác dụng. Cần hiểu là hướng, nguyên nhân phân hóa đang xét khác với sự thay đổi bức xạ theo vĩ độ.

Địa đới xét từ Xích đạo về cực. Địa ô xét thay đổi theo kinh độ, gắn với mức ảnh hưởng của biển từ ven bờ vào sâu lục địa và các điều kiện liên quan. Đai cao xét từ chân núi lên cao, gắn với nhiệt độ, ẩm và điều kiện địa hình biến đổi. Sơ đồ chỉ so sánh ba hướng. Những nhân tố ấy cùng tác động trong thực tế, không chia Trái Đất thành ba hệ thống tách rời.

Trong tầng đối lưu, nhiệt độ nhìn chung giảm theo độ cao; mưa và ẩm cũng biến đổi, kéo theo đất và thực vật tạo các đai khác nhau. Vĩ độ của một sườn núi không đổi chỉ vì lên cao. Thiên nhiên lạnh hơn ở đỉnh có thể có vài đặc điểm giống vùng vĩ độ cao, nhưng hai trường hợp khác cơ chế và không hoàn toàn giống nhau. Số đai, độ cao ranh giới còn tùy vị trí núi, hướng sườn và các điều kiện địa phương.

Một vùng có thể thuộc vĩ độ nhiệt đới nhưng có các đai mát trên núi cao. Trong cùng dải vĩ độ, nơi gần biển và sâu trong nội địa có thể khác về ẩm. Phân tích cần xác định yếu tố nào đang tạo khác biệt nổi bật, đồng thời xem các yếu tố còn lại. Sự phân hóa tạo khả năng sử dụng khác nhau, chẳng hạn bố trí cây trồng theo điều kiện nhiệt, ẩm phù hợp. Nhưng không chọn cây chỉ từ tên đai hoặc một độ cao; còn phải xét đất, nước, giống và điều kiện sản xuất.