Đất nóng lên và lạnh đi nhanh hơn biển
Ban ngày, đất thường nóng lên nhanh hơn nước biển. Không khí trên đất nóng lên, dễ bốc cao, tạo điều kiện cho không khí mát hơn từ biển thổi vào gần mặt đất: gió biển. Ban đêm, đất mất nhiệt nhanh hơn và lạnh hơn biển; gió gần mặt đất có thể đổi từ đất ra biển: gió đất.
Đây là mô hình địa phương ven biển trong điều kiện phù hợp. Gió quy mô lớn và địa hình có thể làm tình hình thực tế phức tạp hơn, nên không coi mọi bờ biển đều chỉ có một hướng gió cố định trong từng buổi.
Đọc chiều gió gần mặt đất
Hai hàng có cùng vị trí biển và đất liền. Hàng ban ngày hướng từ biển vào đất; hàng ban đêm hướng từ đất ra biển. Đọc cả vị trí, tương phản nhiệt và mũi tên để giải thích.
Bài luyện
Theo mô hình gió biển ban ngày, chiều gió gần mặt đất là gì?
Mô hình ban ngày giả thiết đất nóng lên nhanh hơn nước.
Đó không phải phạm vi và cơ chế gió biển địa phương.
Gió biển được giải thích bằng tương phản nhiệt đất – biển.
Đúng. Đất nóng lên nhanh hơn, tạo tương phản nhiệt và khí áp.
Lời giải
Trong mô hình, đất nóng lên nhanh hơn nước vào ban ngày. Không khí mát từ biển chuyển vào gần mặt đất, tạo gió biển.
Lên sườn đón gió rồi xuống sườn khuất gió
Khi không khí ẩm gặp núi và bị đẩy lên, nó lạnh đi, có thể ngưng tụ và gây mưa ở sườn đón gió. Sau khi qua núi, không khí hạ xuống phía khuất gió, ấm lên và trở nên khô hơn. Đó là cơ sở giải thích gió phơn khô nóng.
Không phải cứ nhìn một sườn ở phía tây hay phía đông là biết sườn đón gió. Phải xác định hướng gió đang xét; nếu hướng gió đổi, vai trò hai sườn có thể đổi.
Cùng dãy núi, hai phía có thể khác nhau
Mũi tên bên trái đi lên sườn núi, bên phải đi xuống. Sườn đón gió có thể mưa, còn phía khuất gió khô hơn. Sơ đồ không cho số đo độ cao hoặc nhiệt độ, nên không dùng để tính một mức nhiệt cụ thể.
Bài luyện
Trong một tình huống có gió ẩm từ phía tây vượt núi sang phía đông, sườn nào là sườn đón gió?
Gió đi lên và đi xuống có thể làm hai sườn khác nhau.
Hướng từ tây sang đông đã giúp xác định sườn đón gió.
Đúng. Đây là phía gió ẩm gặp núi trước.
Sườn đón gió là phía gió thổi tới núi trước, không phải phía gió đi xuống.
Lời giải
Gió từ tây sang đông tiếp xúc sườn tây trước rồi mới vượt đỉnh và hạ xuống sườn đông. Vì vậy, sườn tây là sườn đón gió trong tình huống này.
Bài luyện
Vì sao sườn khuất gió có thể khô nóng khi xảy ra hiệu ứng phơn?
Gió và chuyển động mảng là các quá trình khác nhau.
Đúng. Cần nối quá trình ở cả hai phía núi.
Đi xuống làm không khí ấm lên trong cơ chế phơn được học.
Cần xét hướng gió cụ thể và cơ chế vượt núi.
Lời giải
Không khí ẩm bị nâng lên, lạnh đi và có thể mưa ở phía đón gió. Qua đỉnh, nó hạ xuống, ấm lên và có độ ẩm tương đối thấp hơn, tạo điều kiện khô nóng.
Bài luyện
Chỉ dựa vào sơ đồ định tính trong bài, có thể tính chính xác nhiệt độ chân sườn khuất gió không?
Đúng. Sơ đồ chưa đủ dữ kiện định lượng.
Nhiệt độ phụ thuộc điều kiện cụ thể.
Số mũi tên không quy đổi thành nhiệt độ.
Vẫn có thể giải thích quan hệ lên cao lạnh đi, xuống thấp ấm lên.
Lời giải
Hình định tính giúp hiểu cơ chế. Muốn tính nhiệt độ phải có các dữ kiện và giả thiết định lượng phù hợp, không tự gán con số vào hình.
Đang học