Lấy số sự kiện chia cho dân số trung bình
Tỉ suất sinh thô cho biết số trẻ sinh ra còn sống trong năm tính trên 1 000 dân. Tỉ suất tử thô cho biết số người chết trong năm tính trên 1 000 dân.
Tỉ suất sinh thô (‰) = số trẻ sinh ra còn sống / dân số trung bình × 1 000.
Tỉ suất tử thô (‰) = số người chết / dân số trung bình × 1 000.
Hai phép tính phải dùng cùng lãnh thổ, cùng năm và cơ sở dân số tương ứng. Không lấy số trẻ sinh của một nơi chia cho dân số của nơi khác.
Tính xong phải giữ đơn vị
Ví dụ minh họa: một lãnh thổ có dân số trung bình 100 000 người, trong năm có 1 200 trẻ sinh ra còn sống và 700 người chết. Tỉ suất sinh thô là 12‰, tử thô là 7‰.
Tỉ suất tăng tự nhiên là chênh lệch sinh và tử: 12‰ − 7‰ = 5‰. Vì 10‰ = 1%, kết quả cũng bằng 0,5%. Không viết 5% khi chưa đổi đơn vị.
Bài luyện
Theo ví dụ, tỉ suất sinh thô bằng bao nhiêu?
Đó là số trẻ sinh, chưa chia dân số trung bình.
12‰ tương ứng 1,2%, không phải 12%.
Đây là tỉ suất tử thô của ví dụ.
Đúng. 1 200 / 100 000 × 1 000 = 12‰.
Lời giải
Tỉ suất sinh thô là 1 200 / 100 000 × 1 000 = 12‰. Mẫu số là dân số trung bình và hệ số 1 000 tạo đơn vị phần nghìn.
Bài luyện
Sinh thô 12‰, tử thô 7‰ thì tăng tự nhiên tính bằng % là bao nhiêu?
Tăng tự nhiên lấy sinh trừ tử, không cộng hai tỉ suất.
Đã đảo chiều phép trừ; sinh lớn hơn tử trong dữ kiện.
Đúng. Hiệu là 5‰; chia cho 10 để đổi sang %.
Đã giữ trị số phần nghìn nhưng gắn nhầm đơn vị phần trăm.
Lời giải
Tăng tự nhiên = 12‰ − 7‰ = 5‰ = 0,5%. Phép trừ xác định chênh lệch; bước đổi đơn vị phải thực hiện riêng.
Sinh, tử chịu tác động của nhiều điều kiện
Điều kiện sống, chăm sóc sức khỏe, dịch bệnh và thiên tai có thể ảnh hưởng mức tử. Mức sinh còn liên quan cơ cấu tuổi, điều kiện kinh tế, học vấn, quan niệm xã hội và chính sách dân số. Mức độ, chiều tác động cần xét theo nơi và thời kì.
Tỉ suất tử thô cũng chịu cơ cấu tuổi. Nơi có nhiều người cao tuổi có thể có tử thô cao hơn dù chăm sóc sức khỏe tốt. Vì vậy, không dùng riêng tử thô để xếp hạng toàn bộ chất lượng y tế.
Bài luyện
Nếu sinh thô thấp hơn tử thô trong cùng năm và lãnh thổ thì tăng tự nhiên có dấu gì?
Nhập cư thuộc gia tăng cơ học, khác bộ phận đang hỏi.
Đúng. Sinh trừ tử cho kết quả âm.
Hiệu hai số dương vẫn có thể âm.
Chỉ bằng 0 khi sinh và tử bằng nhau.
Lời giải
Tăng tự nhiên là sinh trừ tử. Khi sinh nhỏ hơn tử, kết quả âm; muốn biết tổng biến động dân số còn phải xét di cư.
Bài luyện
Hai nơi có tử thô khác nhau. Trước khi quy toàn bộ chênh lệch cho y tế, cần xem thêm gì?
Đúng. Tử thô chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố.
Mức sinh không thay thế phân tích cơ cấu tuổi và điều kiện tử vong.
Diện tích không trực tiếp thay những nhân tố đang xét.
Cơ cấu dân số già có thể ảnh hưởng tỉ suất tử thô.
Lời giải
Cần phân biệt chỉ tiêu thô với lời giải thích nguyên nhân. Cơ cấu tuổi và các điều kiện cụ thể giúp đánh giá đúng hơn, tránh kết luận chỉ từ một tỉ suất.
Đang học