Mỗi chỉ tiêu học vấn có nhóm dân số riêng
Cơ cấu theo trình độ văn hóa phản ánh trình độ học vấn của dân cư. Bài học sử dụng tỉ lệ người từ 15 tuổi trở lên biết chữ và số năm đi học trung bình của người từ 25 tuổi trở lên. Hai chỉ tiêu có phạm vi tuổi khác nhau.
Tỉ lệ biết chữ không được tính bằng cách lấy số người biết chữ từ 15 tuổi chia cho toàn bộ dân số nếu tên chỉ tiêu yêu cầu mẫu số là dân số từ 15 tuổi. Học vấn là một phương diện quan trọng; không dùng một chỉ tiêu để nhận xét toàn bộ năng lực từng cá nhân.
Bài luyện
Để tính tỉ lệ biết chữ của dân số từ 15 tuổi trở lên, mẫu số phù hợp là gì?
Đây là nhóm tuổi khác với nhóm đang xét.
Lấy tử chia chính tử không cho tỉ lệ trong cả nhóm.
Đây là một chỉ tiêu khác, không phải số dân dùng làm mẫu.
Đúng. Tử số và mẫu số phải cùng nhóm tuổi của chỉ tiêu.
Lời giải
Tỉ lệ cần số người biết chữ từ 15 tuổi trở lên chia tổng số người từ 15 tuổi trở lên, nhân 100. Nhóm tuổi của mẫu số phải theo tên chỉ tiêu.
Hoạt động kinh tế và ngành làm việc là hai cách chia
Có thể xét dân số hoạt động kinh tế, gồm người có việc làm và bộ phận chưa có việc làm nhưng tham gia thị trường lao động theo tiêu chí thống kê; phân biệt với bộ phận không hoạt động kinh tế. Khi dùng dữ liệu thực tế phải đọc định nghĩa của nguồn.
Một cách khác là chia lao động đang làm việc theo ba khu vực: nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ. Không gộp tên ngành với trạng thái có việc làm thành một hệ nhóm lẫn lộn. Không mặc định mọi học sinh, sinh viên đều có cùng trạng thái việc làm.
Cơ cấu lao động không phải cơ cấu sản phẩm
Hình dùng các tỉ lệ trong hình 19.2 SGK, năm 2020. Nhóm thu nhập thấp có lao động nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản 59,4%; công nghiệp, xây dựng 10,0%; dịch vụ 30,6%. Nhóm thu nhập cao tương ứng 3,1%; 22,7%; 74,2%.
Chênh lệch tỉ trọng dịch vụ giữa hai nhóm là 74,2 − 30,6 = 43,6 điểm phần trăm. Đây là cơ cấu lao động của các nhóm nước trong hình; không đọc thành phần trăm GDP hoặc số liệu hiện tại của từng nước.
Bài luyện
Giá trị 59,4% của nhóm thu nhập thấp trong hình nói về điều gì?
Đây không phải biểu đồ học vấn.
Phần trăm cơ cấu chưa cho số người nếu thiếu tổng.
Đúng. Tên hình xác định đối tượng là lao động.
Đã đổi đối tượng từ lao động sang sản phẩm.
Lời giải
Phải đọc tên và đơn vị hình: cơ cấu lao động, %. Không thay đối tượng lao động bằng GDP hoặc số người tuyệt đối.
Bài luyện
Chênh lệch tỉ trọng lao động dịch vụ giữa hai nhóm nước trong hình là bao nhiêu?
Đây là tỉ trọng của một nhóm, chưa trừ nhóm còn lại.
Đúng. 74,2 − 30,6 = 43,6.
Thiếu tổng lao động nên chưa tính số người tuyệt đối.
Đây là cộng hai tỉ trọng, không phải chênh lệch.
Lời giải
Hai tỉ trọng cùng đơn vị % được trừ để tính chênh lệch theo điểm phần trăm. Không gọi 43,6 là số triệu lao động hoặc tốc độ tăng tương đối.
Bài luyện
Một nơi có tỉ trọng lao động dịch vụ cao hơn nơi khác. Có thể kết luận ngay số lao động dịch vụ tuyệt đối cũng cao hơn không?
Đúng. Số tuyệt đối bằng tổng lao động nhân tỉ trọng.
Hai nơi có tổng khác nhau có thể cho kết quả khác.
Không có cơ sở giả định mọi tổng bằng nhau.
% là tỉ trọng, người là số lượng tuyệt đối.
Lời giải
Ví dụ minh họa: 60% của 1 triệu là 0,6 triệu, còn 40% của 10 triệu là 4 triệu. Tỉ trọng cao hơn chưa bảo đảm số tuyệt đối lớn hơn.
Đang học